• Drs. Jan D. den Breejen MBE, CM

Leiderschap voor de 21e eeuw is paradoxaal

Managers bevinden zich continu in het spanningsveld tussen polen. Centraliseren of decentraliseren? Ego of eco? Organisch veranderen of mechanisch? Ziel of zakelijkheid? Korte termijn of lange termijn? Investeren of besparen? Kwaliteit of lage kosten? Paradoxaal leiderschap is een benadering die gaat over het overstijgen van tegendelen.

Managers maken graag een ‘eenduidige keuze’, want dat geeft duidelijkheid en houvast. In de praktijk pakt een eenzijdige benadering meestal niet goed uit en ontstaat er een ‘slinger-effect’. Paradoxaal leiderschap kan daarop het antwoord zijn. Ik ging erover in gesprek met Lenette Schuijt.

De verlichting
Lenette Schuijt is organisatiekundige, auteur en docent. Ze begeleidt organisaties en individuen op het gebied van leiderschap, inspiratie en zingeving, visieontwikkeling en zelfsturing. In juni geeft ze met Ivo Brughmans – auteur van het boek Paradoxaal Leiderschap - bij Schouten & Nelissen University de Masterclass Paradoxaal Leiderschap.

Na het schrijven van haar bekende boek De Kracht van Bezieling (2008) ontstond bij Lenette de behoefte aan het schrijven van een boek waarin de focus minder eenzijdig op bezieling zou liggen. “Waarom houden we ‘ziel’ en ‘zakelijkheid’ eigenlijk zo gescheiden?” vroeg ze zich af. Een geïntegreerde aanpak van vraagstukken ligt toch voor de hand?

Ze ging zich toen verdiepen in onder meer de geschiedenis van het duaal denken en de oosterse filosofie van de tao. Door zich te laven aan deze bronnen van wijsheid werd ze zich bewust dat ze een kind is van de westerse manier van rationeel denken zoals die tijdens de Verlichtingsperiode in de 17e eeuw is ontstaan. En dat die mindset geen goede weergave van de realiteit is.

Populariteit
“Ik zie mens en kosmos als nonduaal, als een integraal organisme. Er is licht en donker, maar die zijn niet absoluut gescheiden, zoals gesymboliseerd in het bekende yin/yang-symbool. Het licht sluit het donker niet uit en andersom. De duale mindset past bij de oude industriële samenleving maar is volstrekt ontoereikend om de complexiteit van de vraagstukken waar de mens zich in de 21e eeuw voor gesteld ziet te begrijpen en tot duurzame oplossingen te komen,” aldus Lenette.

Dat er behoefte is aan een integrale (paradoxale) benadering blijkt onder meer uit de toenemende populariteit van cocreatie, Large Scale Intervention, systeemdenken en mediation. In leiderschap zien we dat men steeds vaker actief streeft naar zowel loslaten als sturen, naar zowel winst als zingeving.

“Sociaal ondernemerschap is een goed voorbeeld van het willen combineren van maatschappelijk gedreven idealisme met commerciële doelen. Ons denken verandert dus fundamenteel,” weet Lenette.

Pendelbeweging
Maar de voortschrijdende wereldgeest – zoals de dialectische filosoof Hegel het noemde – gaat langzamer dan de steeds groter wordende problemen. “Het is voor veel organisaties lastig om centraliserende krachten te verbinden met decentrale krachten. Juist een heldere missie en visie kan het centrale, sturende element zijn, wat loslaten en zelfsturing mogelijk maakt.”

“In overheidsorganisaties is het procedurele vaak zo dominant dat het de bezieling onderdrukt. De kruik gaat te water tot hij barst. Wat je ziet is dat er een pendelbeweging tussen extremen is. Als de ene polariteit niet blijkt te werken, wordt een leider aangesteld die de tegenovergestelde pool centraal stelt,“ zegt Lenette. Zo is bijvoorbeeld het gedrag van Donald Trump zo eenzijdig dat het vanzelf zijn tegendeel oproept.

Opnieuw verbinden
Het herstellen van de balans is iets wat vroeger of later altijd gebeurt; het is een systeemwet. Dat gaat meestal met bloed, zweet en tranen. Bij de spirituele tradities zien we dat lijden en verlichting bij elkaar horen. Denk aan de symboliek van de brandende fenix die naar een nieuwe en hogere orde leidt.

In de moderne maatschappij zijn we erop gericht om lijden, ouderdom en ongemak uit te bannen en het leven maximaal comfortabel te maken. Bijvoorbeeld in de wellnessindustrie waar alles draait om plezier, genieten en spelen. Dit zijn de zaken die we nodig hebben maar in het werk niet vinden. Dit is een voorbeeld van hoe de mens in de nonduale kosmos zelf dualiteit creëert.

Met name de Tayloriaanse manier van organiseren heeft de natuurlijke verbindingen verbroken. Paradoxaal leiderschap streeft naar herstel van die verbindingen. Verbinding in het bewustzijn van de leider, binnen de organisatie en met het grote geheel van maatschappij en ecosysteem. Leiders die een mindset hebben gericht op verbinden en verzoenen kunnen onnodig leed door verbrokkeling en vervreemding voorkomen.

Gediskwalificeerd
Het nonduale (paradoxale) bewustzijn betekent ook dat de energie niet wordt verspild aan het overtuigen van anderen. In bedrijven zien we bijvoorbeeld mensen vanuit HRM die het mensgerichte perspectief vertegenwoordigen tegenover een directeur die uitsluitend denkt in termen van geld.

Soms wordt een kunstmatige scheiding aangebracht. Bijvoorbeeld als men van een blauwe risicomijdende cultuur een 180-graden-omslag wil maken naar een ondernemende cultuur. Bij dat soort ingrijpende bewegingen wordt een deel van de medewerkers en hun werk gediskwalificeerd.

Boemerang
De oorzaak is dan vaak dat er bij het bepalen van de nieuwe strategie verleden en heden te veel als elkaar uitsluitend worden gezien. Consultants die denken in termen van disruptie vragen vaak bewust aan de CEO “kijk niet naar het nu, maar ga alleen uit van wat je echt wilt, bepaal je ideale toekomst.“

Daarna wordt een plan van A (oud) naar B (nieuw) gemaakt en gaat men over tot implementatie. “In de meeste gevallen werkt zo’n eenzijdige en gespleten manier van denken als een boemerang,“ aldus Lenette Schuijt.

Oefenen
De duidelijkheid van deze klassieke maar niet effectieve aanpak maakt dat veel opdrachtgevers het aantrekkelijk vinden en consultants het hanteren. “Een paradoxale boodschap zoals groter worden door met kleinere eenheden te gaan werken of kracht door kwetsbaarheid is moeilijker te verkopen,“ weet Lenette. Paradoxaliteit in de communicatie veroorzaakt in het menselijk brein verwarring en er is oefening nodig om dit te voorkomen.

Een organische, cocreatieve aanpak trekt bijvoorbeeld de lijn vanuit het verleden vloeiend door en zal door de paradoxale leider gehanteerd worden. Paradoxaal leiderschap gaat niet over het sluiten van vage compromissen waarbij geen enkele partij echt tevreden is. Het is de kunst van het verbinden en combineren; en-en-denken. Dat leidt tot effectieve en duurzame oplossingen van managementvraagstukken. En-en-denken heeft de toekomst, daar is Lenette Schuijt van overtuigd.

Masterclass Paradoxaal leiderschap

In de Masterclass Paradoxaal leiderschap van Schouten & Nelissen University leert Lenette de deelnemers polarisatie te voorkomen, door spanningsvelden te verkennen en te zien hoe schijnbaar tegengestelde krachten met elkaar kunnen worden verbonden.

Download brochure - PDF

  • Jan Dirk den Breejen
    Drs. Jan D. den Breejen MBE, CM

    Domeinmanager Teams & High Performance Organisatie