Assertiviteit wordt vaak uitgelegd als voor jezelf opkomen: zeggen wat je wilt, je grens aangeven of ‘nee’ durven zeggen. Bij Schouten & Nelissen kijken we daar breder naar.
Assertiviteit is meer dan alleen voor jezelf opkomen
29 september 2026 3 minuten leestijd
Wij geloven dat assertiviteit betekent dat je ruimte inneemt voor wat jij nodig hebt, met respect voor de ander.
Van oudsher omschreven we dat als ‘opkomen voor jezelf mét behoud van relatie’. Die formulering vraagt om nuance. Je kunt zorgvuldig omgaan met de ander, maar niet bepalen hoe die op jouw grens reageert of wat dat met de relatie doet. Daarom spreken we liever van: opkomen voor jezelf met respect voor de ander en oog voor de relatie.
Dat vraagt om balans. Wie zich steeds aanpast, kan zichzelf uit het oog verliezen. Wie alleen het eigen belang vooropzet, kan de ander uit het oog verliezen. In dit artikel lees je hoe je die balans herkent en bewuster kiest hoe je je uitspreekt.
Assertiviteit: duidelijk voor jezelf, met oog voor de ander
Assertief gedrag betekent dat je duidelijk uitspreekt wat je wilt, nodig hebt, vindt of niet wilt, terwijl je ook de rechten en het perspectief van de ander serieus neemt.
Een duidelijke ‘nee’ maakt iemand dus niet automatisch assertief. Het gaat ook om de manier waarop je die grens aangeeft.
Dat past bij hoe assertiviteit in de psychologische literatuur wordt beschreven: je uit je eigen gedachten, gevoelens, behoeften en grenzen zonder daarmee de rechten van anderen te schenden.
Duidelijk zijn over wat jij nodig hebt en rekening houden met de ander horen dus bij elkaar. Dat betekent niet dat assertiviteit altijd vriendelijk of harmonieus voelt. Soms is een stevige grens nodig, zeker wanneer iemand daar herhaaldelijk overheen gaat.
Dat betekent niet dat assertiviteit altijd vriendelijk of harmonieus voelt. Soms is een stevige grens nodig, zeker wanneer iemand daar herhaaldelijk overheen gaat.
De twee kanten van niet-assertief gedrag
Bij assertiviteit draait het steeds om de verhouding tussen jezelf en de ander.
Je kunt jezelf zo sterk aanpassen dat je eigen behoeften nauwelijks ruimte krijgen. Maar je kunt je eigen belang ook zo centraal zetten dat de grenzen of belangen van anderen uit beeld verdwijnen.
Assertief handelen betekent dat je beide serieus neemt.
Wat als je jezelf te veel aanpast?
Rekening houden met anderen is op zichzelf geen probleem. Soms kies je er bewust voor om mee te bewegen, omdat iets voor jou minder belangrijk is of omdat je de ander tegemoet wilt komen.
Het wordt lastiger wanneer aanpassen bijna automatisch gaat.
Stel dat je tijdens een overleg een andere mening hebt dan de rest. Je ziet een risico in het voorstel, maar zegt niets. Misschien denk je: Straks vinden ze me lastig. Iedereen lijkt het ermee eens. Misschien zie ik het gewoon verkeerd.
Angst voor kritiek, afwijzing of conflict kan het moeilijker maken om te zeggen wat je denkt of nodig hebt. Soms merk je pas achteraf dat je jezelf kleiner hebt gemaakt dan nodig was.
Zwijgen of aanpassen is overigens niet altijd een gebrek aan assertiviteit. Het kan ook een bewuste keuze zijn. En in een onveilige situatie kan terughoudendheid heel begrijpelijk zijn.
Het verschil zit dus niet alleen in wat je doet, maar ook in de vraag of je daar bewust voor kiest.
Wat als je te weinig rekening houdt met de ander?
Ook het andere uiterste is iets anders dan assertiviteit.
Wie zijn eigen wensen afdwingt, nauwelijks ruimte laat voor een ander perspectief of de grenzen van anderen negeert, handelt eerder dominant of agressief.
Voor je eigen belang kiezen is daarbij niet verkeerd. Belangen botsen nu eenmaal. Soms mag jouw grens zwaarder wegen.
Je kunt ook te ver de andere kant op gaan. Stel dat een collega aangeeft dat een deadline niet haalbaar is, maar jij blijft aandringen omdat jij vindt dat het werk gewoon af moet. Je grens of belang mag duidelijk zijn, maar als er geen ruimte meer is voor wat de ander aangeeft, wordt het al snel dwingend.
Assertief handelen vraagt dat je duidelijk bent over wat jij vindt én bereid blijft te horen wat de ander ziet.
Dat betekent niet dat iedereen tevreden uit het gesprek hoeft te komen. Ook als een ander teleurgesteld is over jouw grens, kun je nog steeds assertief handelen.
Assertiviteit begint met bewust kiezen
Weten wat assertief gedrag is, betekent nog niet dat het op het moment zelf vanzelf lukt.
Misschien had je vooraf bedacht dat je feedback wilde geven, maar zwak je je boodschap tijdens het gesprek steeds verder af. Of je houdt je frustratie zo lang in dat die er uiteindelijk veel scherper uitkomt dan je van plan was.
Daar kunnen verschillende dingen achter zitten. Misschien verwacht je boosheid of teleurstelling. Misschien vind je het lastig om onder woorden te brengen wat je nodig hebt. Of je merkt je eigen grens pas op wanneer je er al overheen bent.
Een belangrijke stap is daarom herkennen wat er bij jezelf gebeurt.
Een ander uitgangspunt uit onze visie blijft daarbij relevant: assertiviteit vraagt ook dat je bewust je eigen keuzes maakt, in plaats van automatisch mee te bewegen met wat je denkt dat anderen van je verwachten.
Denk eens terug aan een recente situatie waarin je eigenlijk iets anders wilde dan wat je uiteindelijk zei of deed en stel jezelf deze 3 vragen:
Wat wilde ik zelf?
Wat verwachtte ik dat er zou gebeuren als ik dat uitsprak?
En wat deed ik vervolgens?
Die vragen kunnen zichtbaar maken waar bewust kiezen overging in automatisch reageren.
Waarom assertiviteit per situatie verschilt
Hoe makkelijk je je uitspreekt, hangt niet alleen van jezelf af.
Een grens aangeven tegen een goede vriend is iets anders dan tegengas geven aan een leidinggevende die invloed heeft op je beoordeling. Ook hoe veilig je je voelt speelt mee. Verwacht je dat er ruimte is voor een afwijkende mening, of ben je bang dat eerlijk zijn negatieve gevolgen heeft? Dat kan verschil maken in wat je wel en niet zegt.
Stilte betekent daarom niet automatisch dat iemand ‘gewoon assertiever moet worden’. Soms zit de drempel niet alleen in jezelf, maar ook in de situatie waarin je je moet uitspreken.
Van beschuldigen naar duidelijk bespreken
Wanneer de spanning oploopt, is een beschuldigende reactie snel gemaakt.
Stel dat een projectdeadline opnieuw wordt verschoven zonder dat dit met jou is afgestemd. ‘Jullie veranderen ook altijd alles op het laatste moment’ lucht misschien even op, maar het gesprek kan dan al snel gaan over wie er fout zit.
Je kunt ook benoemen wat er concreet gebeurt en wat dat voor jou betekent. Bijvoorbeeld dat de nieuwe deadline gevolgen heeft voor je planning en dat je wilt bespreken wat nog realistisch haalbaar is.
Daarmee maak je duidelijk waar voor jou het probleem zit, zonder meteen iets over de ander als persoon te zeggen. Dat maakt het makkelijker om te praten over wat er nodig is. Je standpunt hoeft daardoor niet minder stevig te zijn.
De ander hoeft het vervolgens niet met je eens te zijn. Het doel is dat je helder kunt zeggen wat er speelt en wat je nodig hebt, zodat daar een echt gesprek over kan ontstaan.
Assertiviteit oefenen in de praktijk
Wil je niet alleen weten wat assertief handelen betekent, maar er ook bewuster mee oefenen? Bekijk de training Assertiviteit kort en krachtig van Schouten & Nelissen en werk verder aan duidelijk voor jezelf opkomen, met oog voor de ander.