Als AI steeds meer kan, waarin moeten wij dan juist beter worden?

Instinct: aanvoelen wanneer je moet handelen

Tijdens een teamoverleg loopt de spanning op. Twee collega’s raken verwikkeld in een discussie en de rest valt stil. Je kunt blijven analyseren wat er wordt gezegd, maar soms vraagt het moment om iets anders: ingrijpen, de spanning benoemen of iemand ruimte geven.

Van Dam noemt dat instinct: de wijsheid van lichaam, geest en hart. Het vermogen om vanuit ervaring en situationeel bewustzijn aan te voelen wat er op dat moment nodig is, iets wat niet volledig in regels of data is te vangen.

Intuïtie: weten zonder precies te weten waarom

Tijdens een sollicitatie voldoet een kandidaat op papier misschien niet aan alle eisen, maar toch zie je potentie. Volgens Van Dam ontstaat intuïtie uit ervaring, emotionele intelligentie en gevoel voor context. Je herkent patronen zonder iedere afweging direct te kunnen uitleggen. Intuïtie vraagt wel om kritische toetsing: gevoel is niet automatisch juist.

Inbeeldingsvermogen: zien wat er nog niet is

AI kan snel veel ideeën genereren. Maar mensen kunnen zich ook een toekomst voorstellen die er nog niet is en daar betekenis aan geven. Van Dam noemt bijvoorbeeld Martin Luther Kings droom van een samenleving waarin mensen niet op hun huidskleur, maar op hun karakter worden beoordeeld. Verbeeldingskracht gaat daarmee verder dan creativiteit alleen: het is ook het vermogen om een toekomstbeeld te vormen vanuit waarden, overtuigingen en idealen.

Integriteit: doen wat je belangrijk vindt

Dat iets volgens een analyse de beste keuze is, betekent niet automatisch dat het ook de juiste keuze is. Integriteit betekent keuzes maken vanuit je waarden en verantwoordelijkheid nemen voor de gevolgen. AI kan scenario’s en argumenten aanreiken, maar draagt zelf geen morele verantwoordelijkheid. Juist daarom blijft menselijk oordeelsvermogen onmisbaar.

Identiteit: weten wie je bent en waar je voor staat

Je identiteit wordt gevormd door je ervaringen, overtuigingen, relaties en keuzes. Dat beïnvloedt hoe je situaties beoordeelt en handelt. In een tijd waarin technologie steeds meer taken kan overnemen, wordt daarom ook de vraag belangrijker: waar zit mijn eigen toegevoegde waarde? Niet alleen in wat je kunt, maar ook in wie je bent en wat je belangrijk vindt.

Van soft skills naar menselijke kracht

De vijf eigenschappen vormen het fundament. Maar hoe vertaal je die naar vaardigheden die je in je werk kunt ontwikkelen?

Voor zijn boek onderzocht Van Dam samen met zijn medeauteurs welke menselijke vaardigheden belangrijk zijn in een wereld waarin AI een steeds grotere rol speelt. Ze bestudeerden onder meer onderzoek van McKinsey, Deloitte, het World Economic Fourm, het Institute of the Future en internationale leiderschapsprogramma’s van topuniversiteiten waaronder Harvard, Stanford, INSEAD, MIT, IMD en IE University.

Dat resulteerde in vijftig menselijke vaardigheden, waaronder kritisch denken, empathie, samenwerken, beïnvloeden, veerkracht en creativiteit.

Van Dam noemt zulke vaardigheden liever power skills dan soft skills. En dat is een belangrijk onderscheid.

Want wat is er eigenlijk 'soft' aan een moeilijk gesprek voeren? Aan een team door onzekerheid leiden? Of aan je eigen overtuigingen ter discussie durven stellen?

Het zijn vaardigheden die juist veel van mensen vragen en ‘power’ geven.

Van Dam maakt daarbij onderscheid tussen drie niveaus van ontwikkeling:

• Leidinggeven aan jezelf: jezelf kennen, omgaan met verandering, kritisch denken en bewust keuzes maken.

• Leidinggeven aan anderen: vertrouwen opbouwen, mensen begrijpen, samenwerken en anderen in beweging brengen.

• Leidinggeven aan organisaties: richting geven, een cultuur ontwikkelen en veranderingen duurzaam realiseren.

Welke vaardigheden het belangrijkst zijn, verschilt per persoon en situatie.

Een leidinggevende die een verandering moet begeleiden, heeft bijvoorbeeld veel aan empathie, communicatie en het vermogen om mensen te inspireren. Voor een professional die complexe vraagstukken oplost, kunnen kritisch denken, creativiteit en samenwerken juist belangrijker zijn.

De uitdaging is dus niet om in alle vijftig vaardigheden uit te blinken. Het gaat erom dat je ontdekt welke vaardigheden voor jouw werk en ontwikkeling het verschil maken.

AI kan een verandering uitleggen. Maar kun jij mensen meekrijgen?

Een van de interessante inzichten uit het gesprek met Van Dam gaat over leiderschap.

Stel dat je organisatie een nieuwe werkwijze introduceert. AI kan helpen om een overtuigende presentatie te maken, de voordelen helder te formuleren en mogelijke bezwaren in kaart te brengen.

Toch kan er daarna nog steeds weerstand zijn. Medewerkers zijn misschien bang om autonomie te verliezen, hebben eerdere veranderingen nog in hun achterhoofd of voelen zich niet gehoord.

Een inhoudelijk sterke boodschap is dan niet genoeg. Mensen kijken ook naar degene die de verandering leidt. Vertrouwen ze die persoon? Voelen ze zich serieus genomen? Geloven ze dat hun leidinggevende zelf achter de verandering staat?

Daar zit het verschil tussen een verandering goed kunnen uitleggen en mensen daadwerkelijk meekrijgen. AI kan helpen bij de voorbereiding. Maar vertrouwen opbouwen, weerstand bespreekbaar maken en verantwoordelijkheid nemen voor de menselijke gevolgen vragen om menselijk leiderschap.

Laat AI je kritische blik niet overnemen

Naast kansen ziet Van Dam ook een risico. Vaardigheden die je minder gebruikt, kunnen na verloop van tijd afzwakken. Neem kritisch denken.

Misschien was je gewend om zelf een vraagstuk te onderzoeken, bronnen te vergelijken en conclusies te trekken. Tegenwoordig kan AI in korte tijd een compleet advies opstellen.

Dat bespaart tijd. Maar wat gebeurt er als je de uitkomst steeds minder kritisch beoordeelt?

Een overtuigend geschreven antwoord is niet automatisch een goed antwoord.

Welke aannames zitten erin? Welke informatie ontbreekt? Is de conclusie logisch? En misschien wel de belangrijkste vraag: is dit eigenlijk het juiste probleem om op te lossen?

“Kritisch denken is juist een heel belangrijke vaardigheid als je samenwerkt met AI.”

Daar zit een interessante paradox. Hoe beter AI wordt in het geven van antwoorden, hoe belangrijker het wordt dat wij goede vragen blijven stellen.

Samenwerken met AI én met elkaar

Van Dam verwijst naar onderzoek waarin vier situaties worden vergeleken: iemand die zelfstandig werkt, iemand die AI gebruikt, een team zonder AI en een team dat AI inzet.

Een opvallende uitkomst: een individu met AI presteert in het onderzochte probleemoplossende werk beter dan een team zonder AI. Maar de beste resultaten worden behaald door teams die AI gebruiken.

Het laat zien dat technologie en menselijke samenwerking elkaar kunnen versterken.

AI helpt om sneller informatie te verwerken, mogelijkheden te verkennen en ideeën uit te werken. Mensen voegen daar verschillende perspectieven, ervaringen en oordeelsvermogen aan toe.

Dat is belangrijk, want samenwerken is meer dan informatie uitwisselen. Het betekent ook dat je elkaar tegenspreekt, aannames onderzoekt en samen tot inzichten komt die je afzonderlijk misschien niet had bereikt.

De toekomst van werk draait daarmee niet uitsluitend om de samenwerking tussen mens en machine. Het gaat ook om hoe goed mensen met elkaar blijven samenwerken.

Maakt AI ons lui?

Die vraag krijgt Van Dam regelmatig. Zijn antwoord is genuanceerd: het hangt ervan af hoe je AI gebruikt.

Laat je AI al je denkwerk doen en neem je resultaten zonder nadenken over? Dan loop je het risico dat je bepaalde vaardigheden minder oefent. Gebruik je AI juist om tijd vrij te maken, dan draait het om wat je vervolgens met die tijd doet.

Gebruik je die bijvoorbeeld om een medewerker te coachen, een lastig probleem beter uit te zoeken of aandacht te geven aan een idee dat al langer ligt? Dan gaat het niet alleen om efficiënter werken, maar om waardevoller werken.

Beter worden in mens zijn

Op het boek van Van Dam staat een uitspraak die zijn boodschap treffend samenvat: