Zelfreflectie toepassen: 6 vragen die je verder helpen
Er bestaat geen vaste lijst met reflectievragen die in iedere situatie werkt. Wel zijn er verschillende principes die helpen om een ervaring zorgvuldig te onderzoeken.
De volgende zes vragen helpen je om feiten en interpretaties van elkaar te scheiden, met enige afstand naar de situatie te kijken, ontbrekende informatie op te halen en een concrete volgende stap te kiezen. Zie ze niet als een verplicht stappenplan, maar als een praktisch proces.
Neem één situatie in gedachten. Bijvoorbeeld een gesprek waarin je dichtklapte, feedback die je bezighield of een moment waarop iets juist opvallend goed ging.
1. Wat gebeurde er werkelijk?
Begin bij wat je zou kunnen zien en horen als de situatie was opgenomen. Wat werd er gezegd? Wat deed jij? Wat deed de ander?
Dus niet: Mijn collega nam me totaal niet serieus.
Maar: Ik deed een voorstel. Mijn collega onderbrak me twee keer en ging daarna verder met een ander onderwerp.
Dat onderscheid voorkomt dat je interpretatie onmiddellijk feit wordt.
2. Wat gebeurde er bij mij?
Kijk daarna naar binnen. Welke gedachte schoot door je hoofd? Wat voelde je? Wat deed je vervolgens?
Misschien dacht je: laat maar, blijkbaar vinden ze mijn idee niets. Vervolgens zei je de rest van het overleg weinig meer.
Nu wordt zichtbaar wat er tussen de situatie en jouw reactie gebeurde.
3. Wat zou een buitenstaander zien?
Dit is misschien de minst vanzelfsprekende vraag. Probeer de situatie niet opnieuw vanuit je eigen ogen te beleven, maar bekijk het alsof je een paar meter verderop staat.
Wat zie je die persoon — jij dus — doen? Waar lijkt diegene op te reageren? Wat verandert er gedurende het gesprek?
Onderzoek naar deze zogenoemde psychologische afstand of self-distancing laat zien dat enige afstand kan helpen bij het onderzoeken van emotioneel geladen ervaringen.
4. Welke verklaring past bij de feiten en wat vul ik zelf in?
We zijn snel geneigd een verklaring te zoeken. Ik zei niets omdat ik onzeker ben.
Misschien. Maar weet je dat zeker?
Maak het kleiner. Wat gebeurde vlak voordat je stilviel? Welke gedachte had je? Gebeurt dit altijd of vooral bij bepaalde mensen of onderwerpen?
Waarom-vragen zijn dus niet per definitie verkeerd. Ze worden vooral onbruikbaar wanneer je te snel een algemene conclusie over jezelf trekt. Onderzoek eerst wat er vlak voor je reactie gebeurde, wat je dacht en wat je vervolgens deed. Daarna kun je beter beoordelen welke verklaring bij de situatie past.
5. Welke informatie mis ik nog?
Zelfreflectie heeft een grens: je kijkt naar jezelf met dezelfde ogen waarmee je de situatie al hebt beleefd. Kom je steeds bij dezelfde conclusie uit? Vraag dan iemand anders wat die zag.
Niet: Wat vind jij eigenlijk van mij?
Wel: Hoe kwam ik volgens jou over toen dat onderwerp ter sprake kwam?
Soms heb je geen nieuwe vraag aan jezelf nodig, maar nieuwe informatie van iemand die de situatie anders heeft beleefd.
6. Wat wil ik de volgende keer onderzoeken of proberen?
Een inzicht hoeft niet meteen een compleet ontwikkelplan te worden. Misschien ontdek je dat je tijdens kritische vragen onmiddellijk begint uit te leggen. Je experiment kan dan zijn:
Bij het volgende kritische commentaar stel ik eerst één vraag voordat ik reageer.
Dit is klein genoeg om daadwerkelijk te proberen. En daarna heb je een nieuwe ervaring waarop je opnieuw kunt reflecteren.
Zelfreflectie begint met nieuwsgierigheid, niet met zelfkritiek
De manier waarop je deze vragen stelt, maakt verschil. Reflecteren op jezelf helpt vooral wanneer je nieuwsgierig onderzoekt wat er gebeurde. Een hard oordeel over jezelf levert meestal minder bruikbare informatie op.
Dat was weer typisch iets voor mij.
Waarom kan ik dit nou nooit goed?
Zulke gedachten klinken misschien kritisch en eerlijk, maar ze zetten je vooral vast. Ze zeggen weinig over wat er concreet gebeurde en wat je een volgende keer kunt proberen.
Mild naar jezelf kijken betekent niet dat je fouten goedpraat of niets hoeft te veranderen. Juist wanneer je jezelf niet direct veroordeelt, ontstaat er meer ruimte om eerlijk te bekijken wat er gebeurde en wat je wilt verbeteren.
Je kunt prima constateren dat je iemand drie keer onderbrak zonder daar meteen van te maken dat je een slechte luisteraar bent. Het eerste is concreet gedrag dat je kunt onderzoeken en veranderen. Het tweede is een hard oordeel waarmee je jezelf vastzet.
Wanneer is je reflectie klaar?
Niet wanneer je jezelf volledig begrijpt. Wel wanneer je iets ziet wat je eerst nog niet zag.
Misschien ontdek je een aanname. Misschien zie je welke gedachte jouw reactie beïnvloedde. Misschien blijkt het perspectief van een collega heel anders dan dat van jou. Of je hebt één klein experiment dat je wilt proberen.
Dan heeft zelfreflectie haar werk gedaan. Het doel is niet om eindeloos naar binnen te kijken of jezelf volledig te begrijpen. Het doel is dat je iets ziet wat je eerst niet zag en daardoor bewuster kunt kiezen wat je hierna doet.
