Zelfbewustzijn: zo leg je de basis voor je groei

Wat is zelfbewustzijn? De betekenis in het kort

Zelfbewustzijn is het vermogen om bewust te zien wat je denkt, voelt, belangrijk vindt en doet, en te begrijpen welk effect jouw gedrag op anderen heeft.

En juist daar zit een opvallende blinde vlek. Uit onderzoek van organisatiepsycholoog Tasha Eurich blijkt dat 95% van de mensen denkt zelfbewust te zijn, terwijl volgens haar onderzoek slechts 10 tot 15% daadwerkelijk aan de criteria voor zelfbewustzijn voldoet.

Jezelf goed kennen is dus lastiger dan het misschien lijkt. Zelfbewustzijn is meer dan veel over jezelf nadenken. Je merkt bijvoorbeeld niet alleen dat een gesprek stroef loopt, maar herkent ook wat jij daarin doet. Misschien ga je onder druk harder overtuigen, luister je minder goed of trek je je juist terug. Zelfbewustzijn is geen vaste karaktereigenschap. Het is een vaardigheid die je kunt ontwikkelen. Eurich maakt daarbij onderscheid tussen twee kanten van zelfbewustzijn:

• Intern zelfbewustzijn: hoe goed begrijp je jezelf?

• Extern zelfbewustzijn: hoe goed zie je hoe anderen jou ervaren?

Die twee gaan lang niet altijd samen. Je kunt jezelf heel goed kennen en toch niet doorhebben hoe je overkomt. Andersom kun je uitstekend aanvoelen wat anderen van je verwachten, maar onderweg het contact met jezelf verliezen.

Je hebt beide nodig.

Wat levert meer zelfbewustzijn je op?

De belangrijkste winst is ruimte tussen wat er gebeurt en hoe jij reageert.

Veel van ons gedrag verloopt automatisch. Dat is handig. Je hoeft tenslotte niet iedere ochtend opnieuw te bedenken hoe je je tanden poetst.

Maar die automatische piloot wordt lastig wanneer je standaardreactie niet meer past bij de situatie.

• Je krijgt kritiek en verdedigt jezelf direct.

• Je vermijdt een lastig gesprek omdat je de relatie goed wilt houden.

• Je gaat een project steeds strakker controleren zodra het onzeker wordt, terwijl je team juist vertrouwen nodig heeft.

Zelfbewustzijn haalt die eerste reflex niet weg. Je leert hem alleen eerder herkennen. Daardoor ontstaat er een moment waarop je kunt kiezen:

Wat gebeurt hier eigenlijk? Wat raakt mij? En wat helpt mij en de ander nu verder?

Je maakt bewustere keuzes

Als je beter begrijpt wat jou drijft, kun je makkelijker onderscheid maken tussen wat je echt wilt en wat je uit gewoonte, onzekerheid of verwachtingen van anderen doet.

Wil je die promotie omdat de functie bij je past? Of omdat je bang bent dat anderen je anders niet ambitieus genoeg vinden?

Dat verschil wil je liever vooraf herkennen dan twee jaar later.

Je wordt effectiever in relaties

Wie zijn eigen gevoeligheden kent, hoeft er minder automatisch naar te handelen.

Je hoort dan beter wat de ander daadwerkelijk zegt, in plaats van alleen te reageren op wat een opmerking bij jou oproept.

Ook zie je sneller het verschil tussen je bedoeling en je effect. Jij wilde bijvoorbeeld behulpzaam zijn, terwijl de ander ervaarde dat je het gesprek overnam.

Je krijgt meer regie over werk en leven

Zelfbewustzijn helpt je ook kijken naar waar je tijd, aandacht en energie naartoe gaan.

Waarom staat dat wekelijkse overleg eigenlijk nog steeds in je agenda? Waarom zeg je altijd ja tegen dat soort opdrachten? Waarom stel je juist dat gesprek steeds uit?

Niet kiezen is ook een keuze. Alleen maakt je automatische piloot hem dan voor je.

Onderzoek laat zien dat mensen die zichzelf beter kennen vaker initiatief nemen in hun werk en loopbaan, meer grip ervaren en vaker keuzes maken vanuit hun eigen motivatie. Daarbij is een kanttekening belangrijk: veel onderzoek laat een samenhang zien, niet dat zelfbewustzijn automatisch de oorzaak is van betere keuzes.

Waarom zien we onszelf niet altijd scherp?

Jezelf kennen klinkt eenvoudig. In de praktijk hebben we allemaal blinde vlekken.

Om te beginnen ken jij je eigen bedoelingen, terwijl anderen vooral je gedrag zien. Jij weet dat je die scherpe opmerking niet vervelend bedoelde. Je collega hoorde alleen de opmerking.

Daarnaast kijken we niet helemaal objectief naar onszelf. Soms praten we onze tekortkomingen goed. Soms gebeurt juist het tegenovergestelde en zijn we veel te kritisch op onszelf. Beide kunnen ervoor zorgen dat ons zelfbeeld minder scherp wordt.

Ook maakt het uit welke vraag je stelt. Op een concrete vraag als "Hoe goed bereid ik mijn klantgesprekken voor?" kun je waarschijnlijk een redelijk antwoord geven. Een brede vraag als "Ben ik een goede leidinggevende?" is veel moeilijker te beoordelen.

En bekende ideeën over zelfoverschatting, zoals het Dunning-Krugereffect, zijn minder zwart-wit dan vaak wordt voorgesteld. We overschatten onszelf soms, maar dat betekent niet dat mensen die ergens minder goed in zijn zichzelf altijd het meest overschatten.

Je kunt je blinde vlekken niet alleen wegdenken.

Je hebt ook informatie van buiten jezelf nodig. Wat deed je daadwerkelijk? Wat was het resultaat? En hoe ervaren verschillende mensen jouw gedrag?

Hoe kun je zelfbewustzijn vergroten?

Uit onderzoek komen vier bruikbare routes naar voren om je zelfbewustzijn te trainen.

1. Laat iemand met je meekijken

Coaching en begeleiding kunnen helpen om patronen te herkennen die je zelf minder snel ziet.

Een meta-analyse van de Universiteit van Amsterdam vond positieve effecten van coaching op onder meer prestaties, welzijn, omgaan met tegenslag, werkhouding en het sturen van persoonlijke doelen.

Opvallend is dat meer sessies niet automatisch betere resultaten opleveren. De kwaliteit van de begeleiding lijkt belangrijker dan de hoeveelheid.

Een goede coach of trainer helpt je niet alleen nadenken, maar houdt je ook een spiegel voor.

2. Reflecteer met wat meer afstand

Na een moeilijk gesprek blijven we gemakkelijk hangen in vragen als:

Waarom deed ik nou weer zo?

Dat kan al snel veranderen in zelfkritiek.

Onderzoekers Ethan Kross en Özlem Ayduk laten zien dat afstand nemen kan helpen. Kijk bijvoorbeeld naar een situatie alsof je een buitenstaander bent.

• Wat gebeurde er feitelijk?

• Wat deed jij?

• Wat deed de ander?

• Wat was het effect?

• En wat zou je een volgende keer anders willen proberen?

Je kunt jezelf zelfs bij je naam noemen tijdens het terugkijken. Dat klinkt misschien vreemd, maar juist die kleine mentale afstand kan helpen om helderder te kijken.

Geef reflectie bovendien een grens: één moment, één vraag, daarna weer verder. Anders schuift het ongemerkt richting piekeren.

3. Train je aandacht

Aandachtstraining en mindfulness kunnen je helpen sneller op te merken wat er in jezelf gebeurt. Niet pas 's avonds wanneer je het gesprek opnieuw afspeelt, maar terwijl het gebeurt.

Je merkt bijvoorbeeld dat je ademhaling versnelt, dat je spanning voelt of dat je de neiging krijgt om meteen te reageren. Juist dat vroege moment is waardevol. Want zodra je iets opmerkt, ontstaat er keuze.

Mindfulness is in deze context dus niet vooral bedoeld om te ontspannen. Het helpt je bewuster te worden van automatische patronen.

4. Vraag concrete feedback

Feedback is een van de beste manieren om je externe zelfbewustzijn te vergroten.

Zoek mensen die willen dat het goed met je gaat, maar die je ook eerlijk durven vertellen wat ze zien.

En vraag niet:

• Vind je dat ik dit goed doe?

Maak de vraag kleiner en concreter: 

• Wat doe ik in een overleg waardoor anderen ruimte krijgen?

• Wat doe ik onder druk dat mij helpt?

• En wat doe ik waardoor samenwerken juist moeilijker wordt?

Concrete vragen geven concrete antwoorden.

Twee oefeningen om vandaag te beginnen

Je hoeft niet eerst een uitgebreid ontwikkelplan te maken. Begin klein.

Oefening 1 - naar binnen kijken

Kies vandaag één moment waarop je geraakt werd of spanning voelde. Benoem zo precies mogelijk wat je voelde.

Niet alleen "vervelend", maar bijvoorbeeld "teleurgesteld", "onzeker", "buitengesloten", "geïrriteerd" of "onrustig".

Wat vertelt dit gevoel mij?

Oefening 2 - naar buiten kijken

Vraag deze week twee mensen die jou in verschillende situaties meemaken:

Wat doe ik als ik onder druk sta? Wat helpt dan, en wat zit mij in de weg?

Luister eerst. Leg niet meteen uit waarom je iets deed.

Van bewustzijn naar handelen

Jezelf beter begrijpen is een belangrijke eerste stap. Maar weten wat je doet, betekent nog niet dat je het de volgende keer automatisch anders doet.

Je kunt precies weten dat je onder druk alles naar je toe trekt en het tijdens het volgende spannende project opnieuw doen. Nieuw gedrag vraagt oefening.

Denken met je hoofd. Voelen met je hart. En vervolgens handelen met je handen. Want inzicht laat je zien wat je wilt veranderen. Door te oefenen ontdek je of het je ook lukt wanneer het er echt op aankomt.